Odyseja

 

Artystyczne przedstawienie sceny ponownego spotkania Odyseusza z Argosem. 

James Baldwin 1905. Źródło: https://commons.wikimedia.org/

 

W kinach można oglądać „Odyseję” Christophera Nolana, monumentalną i dla niektórych kontrowersyjną, adaptację greckiego eposu. To dobra okazja, aby przed seansem albo już po wyjściu z kina zajrzeć do oryginału. 

 Homerus (8..-7.. p.n.e.) Odysseja 

 

W zbiorach Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. KEN w Warszawie znajduje się ilustrowane wydanie „Odyssei” Homera, opublikowane w Krakowie w 1873 roku w przekładzie Lucjana Siemieńskiego, poety, tłumacza, uczestnika powstania listopadowego, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Lucjan Siemieński między 1851 a 1862

 

Jako dziecko pasjonowałam się kulturą antyczną. Czytałam wszystko, co udało mi się znaleźć o starożytnej Grecji i Rzymie. „Mity greckie” Roberta Gravesa, „Mitologię” Jana Parandowskiego, „Słownik kultury antycznej” pod redakcją Lidii Winniczuk i wiele innych książek. Wracałam do nich wielokrotnie. Moją ulubioną historią była opowieść o Jazonie i Argonautach wyruszających po złote runo oraz  mit o Tezeuszu i nici Ariadny. Jednak najważniejsze opowieści mitologii greckiej napisał niewidomy podobno pisarz, Homer. Stworzył on „Illiadę” i „Odyseję”.

„Odyseja” wydawała mi się przystępniejsza niż „Iliada” i chętnie wróciłam do niej teraz. Homer opowiada o powrocie Odyseusza do Itaki po wojnie trojańskiej. 

Odyseusz był synem Laertesa, królem Itaki, mężem Penelopy i ojcem Telemacha. Gdy wybuchła wojna, musiał opuścić rodzinę i wyruszyć pod Troję. Oblężenie miasta trwało dziesięć lat. Po jego zakończeniu chciał wrócić do domu, ale podróż zajęła mu kolejne dziesięć lat.

Początek Odysei

Muzo!‎ ‎męża‎ ‎wyśpiewaj,‎ ‎co‎ ‎święty
gród‎ ‎Troi
Zburzywszy,‎ ‎długo‎ ‎błądził‎ ‎—
i‎ ‎w‎ ‎tułaczce‎ ‎swojej
Siła‎ ‎różnych‎ ‎miast‎ ‎widział;
poznał‎ ‎tylu‎ ‎ludów
Zwyczaje;‎ ‎a‎ ‎co‎ ‎przygód‎ ‎do
świadczył‎ ‎i‎ ‎trudów!

Po drodze spotkał między innymi cyklopa Polifema (syna Posejdona), czarodziejkę Kirke i syreny. Przepływał także między Scyllą i Charybdą. W czasie wędrówki stracił wszystkich towarzyszy i sam dotarł do Itaki.
Pod jego nieobecność w pałacu zamieszkali zalotnicy Penelopy. Ucztowali, trwonili majątek gospodarza i namawiali Penelopę, aby wybrała jednego z nich na męża. Odyseusz wrócił w przebraniu żebraka. Rozpoznał go wierny pies Argos. Następnie Odyseusz razem z dorosłym już Telemachem zabił zalotników i odzyskał swój dom. Penelopa poddała go jeszcze próbie, aby upewnić się, że ma przed sobą męża, na którego czekała przez dwadzieścia lat.

Odyseusz strzelający do zalotników Penelopy. Skyfos z ok. 440 p.n.e., Muzeum Pergamońskie

Utwór składa się z  24 pieśni, co odpowiada liczbie liter alfabetu greckiego. Całość napisana jest podniosłym wierszem, tak zwanym heksametrem. Poemat nie opowiada po kolei o wszystkich latach tułaczki, lecz skupia się zaledwie na ostatnich 41 dniach tej wielkiej wyprawy.

Wydanie poprzedza obszerny wstęp Lucjana Siemieńskiego zatytułowany „O Homerze i Odyssei”. Tłumacz przedstawia w nim okoliczności powstania poematu, pisze o wojnie trojańskiej oraz o pieśniach przekazywanych ustnie z pokolenia na pokolenie.

Wiele miejsca poświęca aojdom, czyli wędrownym pieśniarzom. Występowali oni podczas uczt i uroczystości, opowiadając o bogach, bohaterach i wojnie trojańskiej. Siemieński przypuszcza, że Homer korzystał z pieśni znanych wcześniej, a następnie połączył je w jedną opowieść. Omawia też trwający od wieków spór o to, czy „Iliada” i „Odyseja” zostały stworzone przez jednego autora. 

Homer. Gérard, François (1770-1837). 

 

Część wstępu dotyczy Itaki. Siemieński przywołuje między innymi Heinricha Schliemanna, który porównywał krajobraz wyspy z opisami Homera. Próbował odnaleźć port, do którego Feakowie przywieźli śpiącego Odyseusza, grotę nimf, źródło Aretuzy, zagrodę Eumeja oraz pozostałości pałacu króla Itaki.

Trasa, którą Odyseusz przebył w drodze powrotnej z Troi na Itakę.
źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki

Itaka https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ithaka

 

Na końcu wstępu tłumacz wyjaśnia, dlaczego podjął się przekładu poematu. Pisze o potrzebie zachowania związku literatury z tradycją. Krytykuje autorów, którzy szukając oryginalności, odrzucają dorobek poprzednich epok. Jego zdaniem nowa literatura powinna rozwijać się na fundamencie dzieł uznanych przez kolejne pokolenia.

Papirus, fragment "Odysei" (księgi IX i X), znaleziony w Medinet Ghoram (podczas wykopalisk P. Jougueta), III w. p.n.e. Najstarszy zachowany rękopis "Odysei". Instytut Papirologii Sorbony.