Maria Rodziewiczówna na tle swoich powieści

 

 

 

Kazimierz Czachowski, w swojej monografii, przedstawia wszechstronną analizę życia i twórczości Marii Rodziewiczówny.

 Pieniuha. Dwór Rodziewiczów od strony podjazdu, rys. Napoleona Ordy (1861)

Książka Czachowskiego ukazuje Marię Rodziewiczównę (1863–1944) nie tylko jako niezwykle poczytną autorkę, ale przede wszystkim jako pisarkę zaangażowaną w służbę narodową i społeczną, której twórczość pełniła funkcje dydaktyczne. Autor analizuje jej zdolność do tworzenia trwałych mitów, zwłaszcza mitów bohaterskiej wytrwałości w pracy codziennej oraz wiary w ożywczą moc przyrody. 

Twórczość Rodziewiczówny oparta jest na etycznym i religijnym poglądzie na świat, opartym na  chrześcijaństwie, kulcie pracy i miłości ziemi rodzinnej. Pisarka propagowała idealizm, stawiała obowiązek wobec kraju i ziemi rodzinnej ponad osobiste ambicje i krytykowała demonizm pieniądza i zepsucie panujące w miastach.

 Rodziewiczówna, Maria (1864-1944)
„Joan VIII. 1–12”
1905. Rękopis. 

 

 

 

 

 

Utwory Rodziewiczówny koncentrują się na kilku motywach:

•     Kresy Wschodnie i ziemiaństwo: Centralną rolę odgrywa ziemiaństwo kresowe i temat obrony narodowego stanu posiadania . Powieści takie jak „Klejnot” i „Gniazdo Białozora” skupiają się na idei siły wytrwania na kresowej placówce i etycznym poglądzie na świat.

•     Mit pracy i przyrody: Praca na roli jest gloryfikowana, a przyroda, zwłaszcza litewska i białoruska, staje się źródłem mitu religijno-filozoficznego. „Dewajtis” , typowy utwór autorki, oraz „Lato leśnych ludzi”, są tego najlepszym przykładem, wprowadzając motywy kultu pracy i miłosierdzia.

•     Kwestia kobieca i rodzinna: Rodziewiczówna porusza zagadnienia emancypacji kobiet przez pryzmat niezależności pracy połączonej z tradycjonalizmem „Kądziel”.  Krytykuje współczesny rozstrój życia rodzinnego i wadliwość wychowania, jednocześnie idealizując mit miłości ofiarnej w utworach takich jak „Macierz”.

•     Dydaktyzm i alegoria: Charakterystyczny dla jej stylu jest dydaktyzm, moralna przypowieść i alegoria. Posługiwała się symbolem i baśniowością, aby budzić sumienia i przedstawiać uniwersalne zagadnienia etyczne.

Dwór w Hruszowej

Czachowski szczegółowo omawia kolejne utwory Rodziewiczówny, porównując je i umieszczając w kontekście polskiej i zagranicznej literatury:
Analiza dzieł takich jak „Hrywda”  z jej naturalizmem opisu ciemnoty wsi białoruskiej i problemami cenzuralnymi oraz „Byli i będą”, które stanowi wyraz jej poglądów na tradycję narodową i religijną w dobie popowstaniowej. 

Autor zestawia Rodziewiczównę z innymi pisarzami: z Elizą Orzeszkową, Wacławem Gąsiorowskim, a nawet z Żeromskim (porównanie doktora Kryszpina do Judyma z „Ludzi bezdomnych”,) czy Jackiem Londonem  i Rudyardem Kiplingiem). Wskazuje na echa jej twórczości u Marii Dąbrowskiej.

 Krytyka literacka nie była jednomyślna. Czachowski przywołuje głosy krytyków takich jak Boy-Żeleński , zauważając jednak ogromne znaczenie społeczno-kulturalne i poczytność książek Rodziewiczówny, co potwierdza m.in. list jubileuszowy od Henryka Sienkiewicza.

Praca Czachowskiego potwierdza, że twórczość Marii Rodziewiczówny to unikalne połączenie romantycznego ducha, uczucia z pozytywistycznym kultem czynu. Jej bogata wyobraźnia, przy jednoczesnym realizmie życiowej prawdy  sprawiła, że pozostaje ona ważnym zjawiskiem w literaturze polskiej, a jej dzieła niosą trwałe znaczenie dydaktyczne.

Dąb Dewajtis w Hruszowej, zdjęcie z 1937 roku

 

 

Autor monografii Kazimierz Stanisław Czachowski (ps. Kazimierz Cz., Dionizy) był jedną z najbardziej pracowitych i wpływowych postaci polskiej krytyki literackiej i historii literatury w okresie dwudziestolecia międzywojennego i tuż po II wojnie światowej.

Witkacy - Portret Kazimierza Czachowskiego - 1935-08-02

Mimo wykształcenia rolniczego i filologicznego (studia m.in. w Towarzystwie Kursów Naukowych), od schyłku lat 20. stał się tytanem pracy krytycznej. Publikował jednocześnie w najważniejszych pismach literackich i codziennych, takich jak „Wiadomości Literackie”, „Czas” i „Kuryer Literacko-Naukowy”, osiągając w niektórych latach liczbę około 130 artykułów i recenzji. Czachowski był wybitnym badaczem polskiego pozytywizmu i modernizmu. Jest autorem fundamentalnych monografii poświęconych wielkim pisarzom polskim przełomu wieków, m.in. Henrykowi Sienkiewiczowi (Obraz twórczości). Jego najważniejszą syntezą jest "Obraz współczesnej literatury polskiej 1884–1933" (3 tomy), które stanowiło rozległe, bibliograficzne i historycznoliterackie ujęcie polskiej prozy, poezji i dramatu.

Czachowski, mieszkając i działając głównie w Krakowie, zostawił po sobie dziedzictwo wszechstronnej krytyki, łączącej wnikliwość analizy z olbrzymim nakładem pracy. Jego studia nad polskim dziedzictwem literackim (i zainteresowania literaturą światową, np. Proustem, Mannem) czynią go jednym z najważniejszych historyków literatury swojego czasu.

 Tekst: Katarzyna Majchrzak. Źródła: Europeana.eu, Polona.pl, zbiory cyfrowe bibliotek europejskich, Wikipedia.